{ Testebak derslerden geri kalma hadi şimdi başla çalışmaya. }

Dil Bilgisi Konu Anlatımı


Türkçe Dil Bilgisi

İsim Kökleri:Sonuna -mek,-mak ekleri getiremediğimiz köklerdir.

Örnek;

Ev, At, Araba, Kasa

Fill Kökleri:Sonuna -mek,-mak ekleri getirebildiğimiz köklerdir.

Örnek;

oku-mak, yaz-mak,ara,sor,yap 

Ek:Kökten sonra gelip ve kökle anlamca bağ kuran parçaya ek denir.Bir sözcüğün kökü ile ek aldıktan sonraki hali arasında anlamca bağ olması gerekir.

Örnek;

Bölge kökü->böl ->ge   anlamca bağ var.

 

Türkçede ekler ikiye ayrılır

+Yapım eki:Sözcüğün yapısı,anlamı bazende türünü değiştiren eklerdir.Bir yapım eki almış sözcüğe gövde denir.

Örnek;

Bil-gi, Du-rak, Ya-zar, Su-suz

+Çekim eki:Eklendiğinde sözcüğün anlamını,yapısını,anlamını,türünü değiştirmeyen sözcüklerdir.

    Ad durum ekleri:

     - i(belirtme)->  ev-i           -e(yönetme)->  ev-e

      -de(bulunma)-> ev-de    -den(çıkma)->ev-den

+Tamlama ekleri:  

        -in(tamlayan eki)            -i(tamlanan eki)

        

Örnek;

ev-in,  ön-ü,  para-nın vergis-i,  Resul'un kitab-ı

 

+İyelik ekleri:Bir varlığın kime,neye ait olduğunu belirten eklerdir.

Örnek;

Benim evi-m              Senin ev-in                Onun ev-i   

Bizim evi-miz             Sizin evi-niz              Onların ev-leri  

+Çoğuk ekleri:

     -Ler                          -Lar 

Örnek;

Ev-ler                 Araba-lar           Okul-lar

+Kişi Ekleri:

Örnek;

Çık-tı-m (ben)               Çık-tı-k (biz)                Çık-tı(o)

Çık-tın (sen)                 Çık-tı-nız(siz)               Çık-tı-lar(onlar)

Kip Ekleri ve Ek Eylemler:

 

Örnek;

Vermiştim 

Ver->Fiil kökü     miş->Kip      ti->Ek eylem      m->Kişi eki

Alacakmışız

al->Fiil kökü      acak->kip        mış->Ek eylem     ız->kişi eki

+İlgi Zamiri:İlgi zamiri  olan -ki eki daima bileşik yazılır.

      -ki

Örnek;

Senin-ki            benim-ki               onun-ki

 

SÖZCÜĞÜN YAPISI: Türkçede sözcükler yapısı bakımından 3'e ayrılır.

      ->Basit Sözcükler:Yapım eki almayıp sadece çekim eki alan sözcüklerdir.

 

Örnek;

Köyün,    Dağ,     Arabanın,    Paranın,     Masada,    Bakacağım

 

      ->Türemiş Sözcükler: Yapım eki alan sözcüklerdir.

 

Örnek;

Söz-lük,    Tuz-luk,    Mum-luk,   Bil-gi,    Balık-çı

 

      ->Bileşik Sözcükler:Birden çok sözcüğün anlam ve yapı bakımından kaynaşarak kalıplaşmasıyla oluşan sözcüklerdir.

Örnek;

Hanımeli,     Bilgisayar,    Affetmek,   Terketmek

SÖZCÜK TÜRLERİ

AD(isim):Varlıkları ve kavramları tanıtan sözcüklerdir.

 

-Varlıklara Göre Verilen Adlar:

     Özel adlar:Ebubekir,Egemen,Ahmet Emir,Sinop, Rize ,Cumhuriyet Caddesi...

     Tür(cins) adlar:Balık,Çiçek,Taş,Masa,Sıra,Kalem...

 

 -Varlıkların Oluşlarına Göre Adlar:

      Somut Adlar:Ev,Ağaç,Para,Bahçe,Kuş...

      Soyut Adlar:Sevgi,Düşünce,Aşk...

 

 -Sayılarına Göre Adlar:

       Tekil  Adlar: İnsan,Kuş,Çiçek...

       Çoğul  Adlar: İnsanlar,Kuşlar,Çiçekler...

       Topluluk Adları: Aile,Okul,Ordu...

 

  -i ->Belirtme Durumu:Ev-i, Bahçe-y-i,  köy-ü...

     ->Yalın Durum:Ev, Köy, Bahçe...

   -de->Bulunma Durumu:Ev-de, Bahçe-de, Köy-de...

   -den->Ayrılma Durumu:Ev-den, Bahçe-den, Köy-den...

   -e->Yönelme Durumu:Ev-e, Bahçe-y-e, Köy-e... 

 

Ad Tamlaması:

  Belirtili Ad Tamlaması:Tamlayan ve tamlananın,tamlama eklerini aldığı tamlamalardır.

Örnek;

Maç-ın Sonu-cu     -ın->tamlayan   -cu->tamlanan

Ev-in Duva-rı         -in->tamlayan    -rı->tamlanan

   Belirtisiz Ad Tamlaması:Sadece tamlananın,tamlama eki aldığı tamlamalardır.

Örnek;

İncir Reçe-li   -li->tamlanan

Köy Yo-lu      -lu->tamlanan 

 Zincirleme Ad Tamlaması:Üç adın arka arkaya gelip oluşturduğu tamlamalardır.

Örnek;

-Deneme Sınavının Soruları,    -Erik Ağacının Gölgesi

-Öğretmenin Not Defteri,           -Silgi Tozunun Rengi

 Takısız  Ad Tamlaması:Tamlayan ve tamlananın ek almayıp neden yapıldığını ve neye benzediğini belirten tamlamalardır.

Örnek;

 -Çelik Kapı,      -Aslan Asker,    -Altın Beşik

SIFAT(ÖN AD) 

Varlıkları niteleyen veya belirten sözcüklere sıfat denir.

 Niteleme Sıfatı (Niteleyici Sözcük):İsimlere nasıl sorusunun sorulmasıyla oluşan sıfatlardır.

Örnek;

-Güzel Şehir(Nasıl)                    -İyi İnsan(Nasıl)

-Kara Kutu(Nasıl)                       -Mavi Gömlek(Nasıl)

->Niteleme sıfatındaki bir sözcüğün ismin yerine geçmesiyleoluşan keimelere   ''Adlaşmış Sıfat''  denir.

  Belirtme Sıfatı:İsimlere hangi,kaç,kaçıncı,kaçar gibi soruların sorulmasıyla oluşan sıfatlardır. 

Örnek;

-Birkaç Kişi -> Belgisiz sıfat          

-Şu Ev-> Belirtme sıfatı                 

-Kaç Kişi-> Soru sıfatı

Not:Sıfatın olduğu her yerde Sıfat tamlaması vardır.

Uzun(sıfat) yıllar(ad)

İki(sıfat)  kadın(ad)

ADİL(ZAMİR):Kendileri Ad(isim) almadıkları halde ismin yerini tutan sözcüklere denir.

Sözcük Biçimindeki Adıllar:

-Kişi Adılı:Ben (Kişi Adılı) roman okumayı seviyorum.                         - Seni (kişi adılı) dün yolda görmüşler.

-İşaret Adılı:Bu (işaret adılı) iyice eskimiş.                                            -Şunu (işaret adılı) bana verirmisin.

-Belgisiz Adıl:Bu soruyu birçoğu (belgisiz adıl) çözemedi.                   -Bazıları(belgisiz adıl) beni anlamıyor.

-Soru Adılı: Bunu (soru adılı)  kime söyledin.                                        -Dün akşam nereye(soru adılı) gittin.

 -Dönüşlülük (pekiştirme) Adılı: Bu görevi(dönüşlülük)  ben kendim üstleniyorum.

Ek Biçimindeki Adıllar:

 -İyelik Adılı:Kalemin bizde kalmış.(-in)

 -İlgi Adılı:Benimki sizde kalmış.(-ki)

BELİRTEÇ(ZARF): Fiillerin,fiilimsilerin,sıfatların yada belirteçlerin anlamlarını çeşitli yönlerde belirten sözcüklere ''belirteç(zarf)''denir.

 -Durum Zarfı:Problemleri Kolayca Çözdüm.(nasıl?)->kolayca.

-Zaman Zarfı:Dün akşam benimle gelmedin.(ne zaman?)->dün akşam.

_Yer-Yön Zarfı:Lütfen içeri buyrun.(Nereye?)->içeri.

-Azlık-Çokluk Zarfı:Bugün Çok Acıktık.(ne kadar?)->Çok 

-Soru Zarfı:Benimle nasıl konuşuyorsun?((nasıl?)

 Not:İsmi niteleyen sıfat,Fiili niteleyen ise ön addır.

EDAT(İLGEÇ):Tek başına anlamı olmayan ama bir sözcükle öbekleşerek anlam kazanan sözcüklere ''edat(ilgeç)''denir.

->gibi,sanki,kadar,adeta,için,mi,üzere

->-e göre ,-e dek ,-e karşı ,-e doğru ,-e rağmen-> e ile öbekleşenler

->-den beri ,-den dolayı ,-den ötürü ,-den başka ->-den ile öbekleşenler

-ile:Yerine ve getiriliyorsa ''bağlaç'' yerine sadece getirebilirsek ''edat''olur.

-Yalnız:Yerine fakat getirebilirsek ''bağlaç''

-Ancak:Yerine sadece getirebiliyorsak ''edat''

Çekimli Eylem:Kişi yada kişi eki alan sözcüklerdir.

Kip Kayması:Kendi anlamı dışına çıkması.

BAĞLAÇ:Sözcükleri,cümleleriveya söz öbeklerini birbirine bağlayan sözcüklerdir.

->Ve ,veya ,ya da ,de ,ki ,çünkü ,ama ,fakat ,lakin ,oysa ,ile ,yalnız ,ancak ,bile ,meğer ,hatta ,yani ,zira ,oysaki ,halbuki ,hem... hem ,ne...ne ,ya... ya  ,ister.....ister.

ÜNLEM

->hey!      ->haydi!      ->eyvah!     ->ey!     ->vah!

EYLEM(FİİL):Kılış,oluş,durum bildiren sözcüklere eylem denir.

-Kılış:Nesne alan (neyi,kimi) sözcüklere kılış denir.

->yaz-   ,sev-   ,oku-   ,sat-   .

-Durum:Nesne almayıp hareket bildiren sözcüklere durum denir.

->otur-   ,yat-   ,gül-   ,koş-   .

-Oluş:Nesne almayıp kendiliğinden olma anlamı bildiren sözcüklere oluş denir.

->sorar-   ,çürür-   .

EYLEMDE KİP

->Haber Kipleri:

  -Duyulan geçmiş zaman:Gel-miş

  -Görülen geçmiş zaman:Ver-di

  -Gelecek zaman:Al-acak

  -Geniş zaman:Ver-ir

  -Şimdiki zaman:Gel-i-yor

->Haber Kipleri:

 -Gereklilik Kipi:Bak-malı

 -İstek Kipi:Ver-meli

 -Dilek-Şart Kipi:Bak-sa

 -Emir Kipi:Dur

->Ek Eylem:Eylemlere gelerek onları bileşik zamanlı(iki zamanlı)İsimlere gelerek onları yüklem yapan eylemlerdir.

 -İdi(hikaye):Bakmış-tı, Zengin-di

 -İmiş(Rivayet):Versey-imiş, Öğrenciy-miş

 -İse(Şart):Gelir-se, Güzel-ce

 -Dir(Geniş zaman):Ver-meli-dir, Yok-tu

->Kurallı bileşik fiiller ve onların içerdiği anlamlar şunlardır:

 -ebilmek(Yeterlilik):Bir işi yapmaya yeterli olmak.

    ->Yapabilirim

 (-ekalmak,-edurmak,-egelmek)Süreklilik:Bir işin devam etmesi sürmesi.

     ->Bakakaldım, Gidedurun

 -ivermek(Tezlik):Bir işin kısa sürede gerçekleşmesi.

      ->Yapıverin

 -eyazmak(Yaklaşma):Bir işin olmaya az kaması.

       ->Bayılayazdım

Eylemsi(Fiilimsi):Eylem kök yada gövdelerine getirilen ama eylemin bütün özelliklerini göstermeyen sözcüklere eylemsi adı verilir.

Ad-Eylem(İsim-Fiil):-mek ,-mak -me, ma, -is ekleyerek oluşur.

Örnek;

Gel-mek

Gel-iş

Uç-ma

Sıfat-Eylem(ortaç):-an,-ası, -me, -ar, -dik, -ecek, -miş.

Örnek;

Gel-en adam

Yapıl-acak iş

Görül-ecek hesap

Zarf-Eylem(bağ-fiil-ulaç):-ip, -erek, -ken, -ince, -meden, -eli, -dikçe.

Örnek;

Gel-ip

Gel-ecek

CÜMLENİN ÖĞELERİ

 -Temel Öğeler:Yüklem,özne

   -Yüklem:Yapılan iştir.Genelde cümlelerin sonunda olur.

   -Özne:İşi yapan öznedir.-ne?,kim? sorularının cevabıdır.

 -Yardımcı öğeler:Nesne,dolaylı tümleç,zarf tümleci,edat tümleci.

  -Nesne:İşten etkilenen,neyi,kimi sorularının cevabıdır.

   -(-i,-ı,-u,-ü):Belirtili nesne

   -ne:Belirtisiz nesne

  -Dolaylı Tümleç:-e, -de, -den eklerini alır.

    nereye,nerede,nereden.

  -Zarf Tümleci:Neden,niçin,nasıl,niye,ne zaman,ne kadar.

  -Edat:-ne, -neile,-kimile.

->Cümlenin öğeleri bulunurken önce yüklem,sonra özne,daha sonra diğerleri bulunur.Cümlede en vurgulu öğe,yüklemden hemen önce gelen öğedir.

Örnek;

->Bu(işaret sıfatı) romanı(isim) dün(zarf) okudum(yüklem).

->Dün bu romanı(belirtili nesne) okudum(yüklem).

->Dün bu romanı(belirtili nesne) ben(özne) okudum(yüklem).

 EYLEMDE ÇATI

 Öznesine Göre Eylem Çatıları:

->Etken Çatılı Eylemler:İşi yapanın belli olduğu,Öznenin belli olduğu eylemlerdir.

Örnek;

->Arabasını dün akşam satıldı.

->Bulaşıkları bir güzel yıkadım.

 ->Edilgen Çatılı Eylemler: İşi yapanın belli olmadığı,öznenin belli olmadığıeylem -ı, -ın eki alır.

Örnek;

 ->Arabamız dün akşam satıldı.

 ->Bulaşıklar bir güzel yıkandı.

  ->Dönüşlü Çatılı Eylemler:İşi yapan ve işten etkilenen aynı kişidir.Gerçek özne -l, -n eki alır.

Örnek;

->Ahmet bir güzel yıkadı.

 ->Bu olaya gerçekten çok üzüldü.

->İşteş Çatılı Eylemler:İşin birlikte yada karşılıklı yapıldığını,öznenin gerçek özne olduğu eylemlerdir.Yüklemi -ş, -leş, çatı eklerinden birini alır.

Örnek;

 ->Konuyu bir süre tartıştık.

 ->Öğretmenle yolda selamlaştım.

Nesnelerine göre Eylem Çatıları: 

 ->Geçişli Eylem:Nesne alan(neyi,kimi,ne) eylemlerdir.

Örnek;

 ->Bir oturuşta iki tavuğu yiyor.

 ->Dayımı üç aydır görmüyorum.

   ->Geçişsiz Eylem:Nesne almayan eylemlerdir.

Örnek;

 ->Bu fıkralara hepimiz çok güldük.

 ->Özgeler bu evde oturuyorlar.

    ->Oldurgan Çatılı Eylem:Geçişsiz eylemlerin -r, -t, -dir eklerinden biriyle geçişli hale gelmesidir.

Örnek;

 ->Anlattığı fıkralarla hepimizi güldürdü.

 ->Bahçedeki çiçekleri koparmış.

 


Dil Bilgisi Konusu İçin Yapılan Yorumlar
Cinsiyetiniz?


  • yorum_avatar
    2022-05-11 aslıhan

    çok iyi ve detaylı bir dilbilgisi anlatımı olmuş örneklerle pekiştirilmiş çok teşekkür ederim.

  • yorum_avatar
    2022-05-06 ömer

    belirtili ad tamlaması, belirtisiz ad tamlaması ve zincirleme ad tamlamasını ilk kez bu kadar kolay anladım çok iyi anlatım

  • yorum_avatar
    2022-05-05 yasemin

    çok teşekkür ederim ,internetteki en iyi dil bilgisi konu anlatımı, çok geniş ve detaylı anlatım konuyu kavramama çok yardımcı oldunuz iyi ki varsınız.